Banner

Khi cha mẹ già yếu, mất khả năng nhận thức – ai có quyền quản lý và định đoạt tài sản ?

Trong nhiều gia đình, khi cha mẹ bước vào tuổi cao, sức khỏe suy giảm, trí nhớ không còn minh mẫn, con cái thường đứng ra quản lý tiền bạc, giấy tờ nhà đất hoặc thay cha mẹ thực hiện các giao dịch. Việc chăm sóc, hỗ trợ này xuất phát từ tình cảm và trách nhiệm gia đình. Tuy nhiên, ranh giới giữa “giúp cha mẹ quản lý tài sản” và “tự ý định đoạt tài sản của cha mẹ” là vấn đề pháp lý cần đặc biệt lưu ý.

1. Tuổi cao, sức khỏe yếu không đồng nghĩa mất quyền định đoạt tài sản

Pháp luật không mặc nhiên tước quyền tự quyết của một người chỉ vì họ đã cao tuổi, bị bệnh hoặc cần người chăm sóc. Nếu cha mẹ vẫn nhận thức, làm chủ được hành vi thì họ vẫn có quyền sở hữu, chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản của mình. Con cái không đương nhiên có quyền bán nhà, chuyển nhượng đất, rút tiền tiết kiệm hay tặng cho tài sản chỉ vì đang trực tiếp chăm sóc cha mẹ.

Điều 158 Bộ luật Dân sự năm 2015 xác định quyền sở hữu gồm quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt tài sản. Quyền này thuộc về chủ sở hữu, trừ trường hợp luật có quy định khác. Bởi vậy, cần xác định đúng tình trạng năng lực hành vi dân sự của cha mẹ trước khi thực hiện bất kỳ giao dịch tài sản nào.

2. Khi nào một người bị tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự?

Theo Điều 22 Bộ luật Dân sự năm 2015, khi một người do bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án có thể ra quyết định tuyên bố người đó là người mất năng lực hành vi dân sự trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần.

Như vậy, việc cha mẹ hay quên, lú lẫn từng lúc, bị tai biến, sa sút trí tuệ hoặc mắc bệnh tuổi già chưa tự động làm phát sinh tình trạng mất năng lực hành vi dân sự. Cần có kết luận giám định theo quy định và quyết định của Tòa án. Đây là căn cứ pháp lý quan trọng để xác lập chế độ giám hộ và đại diện.

Điều 22 cũng quy định khi không còn căn cứ tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự, chính người đó hoặc người có quyền, lợi ích liên quan hay cơ quan, tổ chức hữu quan có thể yêu cầu Tòa án hủy bỏ quyết định đã tuyên bố trước đó. Quy định này nhằm bảo đảm quyền con người, tránh tình trạng một người bị hạn chế quyền dân sự kéo dài khi tình trạng sức khỏe đã thay đổi.

3. Ai có quyền giám hộ và quản lý tài sản?

Khi Tòa án đã tuyên bố cha hoặc mẹ mất năng lực hành vi dân sự, người đó cần có người giám hộ theo quy định. Điều 46 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định giám hộ là việc cá nhân hoặc pháp nhân được luật quy định, được cử hoặc được chỉ định để chăm sóc, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người được giám hộ.

Thứ tự người giám hộ đương nhiên đối với người thành niên mất năng lực hành vi dân sự được xác định tại Điều 53 Bộ luật Dân sự. Trước hết là vợ hoặc chồng; nếu không có hoặc không đủ điều kiện thì đến con cả; nếu con cả không đủ điều kiện thì đến người con tiếp theo có đủ điều kiện. Trường hợp không có vợ, chồng hoặc con đủ điều kiện làm người giám hộ thì cha, mẹ là người giám hộ. Nếu không có người giám hộ đương nhiên thì Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người được giám hộ cư trú có trách nhiệm cử người giám hộ theo trình tự luật định.

Người giám hộ có nghĩa vụ chăm sóc, bảo đảm việc điều trị, đại diện cho người được giám hộ trong các giao dịch dân sự và quản lý tài sản của họ. Tuy nhiên, giám hộ không đồng nghĩa với việc người giám hộ trở thành chủ sở hữu tài sản. Nhà, đất, tiền gửi, cổ phần hay tài sản khác vẫn thuộc về cha mẹ; người giám hộ chỉ được thực hiện quyền trong phạm vi pháp luật cho phép và vì lợi ích của người được giám hộ.

4. Người giám hộ có được tự ý bán, tặng cho nhà đất của cha mẹ?

Đây là vấn đề dễ phát sinh tranh chấp nhất, đặc biệt khi cha mẹ có nhiều người con hoặc tài sản có giá trị lớn. Điều 59 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về quản lý tài sản của người được giám hộ: người giám hộ phải quản lý tài sản như tài sản của chính mình; được thực hiện giao dịch liên quan đến tài sản vì lợi ích của người được giám hộ; việc bán, trao đổi, cho thuê, cho mượn, cho vay, cầm cố, thế chấp, đặt cọc và giao dịch khác đối với tài sản có giá trị lớn phải được sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ.

Đối với người được giám hộ là người mất năng lực hành vi dân sự, giao dịch liên quan đến tài sản phải hướng đến nhu cầu thiết yếu, lợi ích hợp pháp của chính người đó. Người giám hộ không được lợi dụng tư cách của mình để chuyển tài sản sang tên bản thân, tặng cho người thân hoặc sử dụng tiền của cha mẹ cho mục đích riêng. Những giao dịch có nguy cơ xung đột lợi ích cần được xem xét đặc biệt thận trọng và tuân thủ các giới hạn đại diện theo Bộ luật Dân sự.

Ví dụ: Ông A được Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, có một căn nhà là tài sản duy nhất để bảo đảm chỗ ở và chi phí chăm sóc. Người con được xác định là giám hộ không thể tự ý ký hợp đồng tặng căn nhà cho mình hoặc bán để chia tiền cho các anh chị em. Nếu việc xử lý tài sản không nhằm đáp ứng lợi ích của ông A, giao dịch có thể bị tranh chấp và xem xét hiệu lực theo quy định pháp luật.

5. Giao dịch do người không còn khả năng nhận thức xác lập có thể bị xử lý ra sao?

Không phải cứ người cao tuổi ký giấy tờ là giao dịch đương nhiên vô hiệu. Cần xem xét tình trạng nhận thức, làm chủ hành vi của họ tại đúng thời điểm xác lập giao dịch, nội dung giao dịch, chứng cứ y tế và các tài liệu liên quan.

Điều 125 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về giao dịch dân sự vô hiệu do người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện. Việc áp dụng điều luật phải căn cứ đúng tình trạng pháp lý của người giao dịch và các ngoại lệ được luật quy định.

Ngoài ra, Điều 128 Bộ luật Dân sự năm 2015 điều chỉnh trường hợp người có năng lực hành vi dân sự nhưng tại thời điểm xác lập giao dịch không nhận thức và làm chủ được hành vi của mình. Khi có căn cứ, người có quyền, lợi ích liên quan có thể yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu. Hậu quả pháp lý của giao dịch vô hiệu được xem xét theo Điều 131 Bộ luật Dân sự: các bên khôi phục tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường theo quy định.

Vì vậy, nếu phát hiện cha mẹ bị đưa đi công chứng, ký hợp đồng chuyển nhượng, lập di chúc hoặc giấy ủy quyền trong thời điểm không còn khả năng nhận thức, gia đình cần sớm thu thập hồ sơ bệnh án, kết luận chuyên môn, hồ sơ công chứng, người làm chứng và chứng cứ về quá trình giao nhận tiền để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

6. Làm gì để bảo vệ tài sản và quyền lợi của cha mẹ?

Trước hết, gia đình cần tôn trọng quyền tự quyết của cha mẹ khi họ vẫn còn khả năng nhận thức và làm chủ hành vi. Nếu sức khỏe có dấu hiệu suy giảm nghiêm trọng, nên đưa cha mẹ đi khám, điều trị và lưu giữ hồ sơ y tế. Khi có đủ căn cứ cho thấy họ không thể nhận thức, làm chủ hành vi, người có quyền lợi liên quan có thể đề nghị Tòa án xem xét tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự theo đúng trình tự.

Sau khi có quyết định của Tòa án, cần xác định người giám hộ hợp pháp, thực hiện việc giám sát giám hộ và quản lý tài sản minh bạch. Nên lập danh mục tài sản, lưu giữ giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, sổ tiết kiệm, giấy tờ sở hữu và chứng từ thu chi. Các giao dịch lớn phải được cân nhắc kỹ, có căn cứ chứng minh phục vụ lợi ích của cha mẹ và tuân thủ yêu cầu về sự đồng ý của người giám sát giám hộ.

Nếu có dấu hiệu chiếm đoạt, ép buộc ký giấy tờ, giả mạo chữ ký hoặc tự ý chuyển dịch tài sản, người thân có thể gửi đơn đến cơ quan có thẩm quyền, yêu cầu áp dụng biện pháp pháp lý phù hợp hoặc khởi kiện để bảo vệ quyền sở hữu. Việc tố giác hình sự chỉ đặt ra khi hành vi có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, không nên đánh đồng mọi tranh chấp tài sản trong gia đình với hành vi phạm tội.

7. Tóm lại

Tài sản của cha mẹ là kết quả của cả một đời lao động, tích lũy. Khi cha mẹ già yếu, mất khả năng nhận thức, điều quan trọng không chỉ là ai đứng ra quản lý tài sản, mà còn là quản lý như thế nào để bảo đảm cuộc sống, sự an toàn và ý chí hợp pháp của chính người sở hữu. Pháp luật trao quyền giám hộ để bảo vệ người yếu thế, chứ không trao cơ hội để bất kỳ ai chiếm hữu hay định đoạt tài sản của họ vì lợi ích riêng.

 

Nội dung bài viết này mang tính chất tham khảo chung về các quy định pháp luật. DB Legal không chịu trách nhiệm đối với bất kỳ việc sử dụng hoặc áp dụng thông tin này cho mục đích kinh doanh. Để được tư vấn chuyên sâu cho từng trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ chúng tôi.

Để biết thêm thông tin chi tiết:

 

Liên hệ

Địa chỉ 1: Tầng 3, Tòa nhà Indochina Riverside Tower, 74 Bạch Đằng, Phường Hải Châu, Thành phố Đà Nẵng, Việt Nam

Địa chỉ 2: 28 Thanh Lương 20, Phường Hòa Xuân, Thành Phố Đà Nẵng, Việt Nam

Hotline 1: (+84) 357 466 579

Hotline 2: (+84) 985 271 242

Điện thoại: (+84) 236.366.4674

Email: contact@dblegal.vn

zalo
whatsapp