Thủ tục công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam

I. Thủ tục công nhận và cho thi hành phán quyết của Trọng tài nước ngoài tại Việt Nam được thực hiện qua các bước trình tự chặt chẽ như sau:

1. Nộp đơn yêu cầu và hồ sơ kèm theo

- Thời hạn: Người được thi hành hoặc người đại diện hợp pháp có quyền gửi đơn yêu cầu trong thời hạn 03 năm, kể từ ngày phán quyết của Trọng tài nước ngoài có hiệu lực pháp luật. Nếu có sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan, thời gian này sẽ không bị tính vào thời hiệu 03 năm.

- Hồ sơ: Đơn yêu cầu phải nêu rõ thông tin của người được thi hành, người phải thi hành, yêu cầu cụ thể, và đặc biệt phải ghi rõ địa chỉ nơi có tài sản tại Việt Nam nếu người phải thi hành không có nơi cư trú/trụ sở tại Việt Nam. Kèm theo đơn phải có bản chính hoặc bản sao có chứng thực phán quyết trọng tài và thỏa thuận trọng tài.

- Yêu cầu về ngôn ngữ: Toàn bộ đơn yêu cầu và các giấy tờ, tài liệu bằng tiếng nước ngoài bắt buộc phải được gửi kèm theo bản dịch ra tiếng Việt, được công chứng, chứng thực hợp pháp.

2. Chuyển giao và thụ lý hồ sơ

- Đơn có thể được gửi đến Bộ Tư pháp. Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận được đơn và hồ sơ, Bộ Tư pháp phải chuyển cho Tòa án có thẩm quyền.

- Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận được hồ sơ (từ Bộ Tư pháp hoặc từ người yêu cầu), Tòa án phải xem xét, thụ lý và thông báo bằng văn bản cho các đương sự, Viện kiểm sát cùng cấp và Bộ Tư pháp.

3. Giai đoạn chuẩn bị xét đơn yêu cầu

- Thời hạn chuẩn bị xét đơn là 02 tháng kể từ ngày thụ lý. Nếu Tòa án cần yêu cầu đương sự giải thích những điểm chưa rõ, thời hạn này có thể được kéo dài thêm nhưng không quá 02 tháng. Tòa án cũng phải chuyển hồ sơ cho Viện kiểm sát cùng cấp nghiên cứu trong 15 ngày trước khi mở phiên họp.

- Trong giai đoạn này, Tòa án sẽ ra một trong 03 quyết định:

• Tạm đình chỉ xét đơn: Khi phán quyết đang bị xem xét lại ở nước ngoài, hoặc người phải thi hành chết/bị mất năng lực hành vi/sáp nhập mà chưa có người đại diện hoặc kế thừa quyền và nghĩa vụ.
• Đình chỉ xét đơn: Khi người yêu cầu rút đơn, người phải thi hành tự nguyện thi hành xong, người phải thi hành chết/giải thể/phá sản mà không có người thừa kế nghĩa vụ, hoặc Tòa án không xác định được địa điểm nơi có tài sản tại Việt Nam.
• Mở phiên họp xét đơn yêu cầu: Tòa án phải mở phiên họp trong thời hạn 20 ngày kể từ ngày ra quyết định.

4. Mở phiên họp xét đơn yêu cầu

• Hội đồng xét đơn gồm ba Thẩm phán và bắt buộc phải có sự tham gia của Kiểm sát viên.
• Về sự có mặt của đương sự: Nếu đương sự hoặc người đại diện vắng mặt lần thứ nhất có lý do chính đáng thì hoãn phiên họp. Nếu đã được triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai mà vẫn vắng mặt (và không có đơn xin xét đơn vắng mặt), Hội đồng sẽ ra quyết định đình chỉ việc xét đơn.
• Nguyên tắc cốt lõi: Tòa án tuyệt đối không được xét xử lại nội dung tranh chấp đã được Trọng tài nước ngoài ra phán quyết. Tòa án chỉ thực hiện việc kiểm tra, đối chiếu phán quyết và các tài liệu kèm theo với quy định của pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế có liên quan.

5. Ra quyết định công nhận hoặc không công nhận Hội đồng thảo luận và quyết định theo đa số về việc công nhận và cho thi hành hoặc không công nhận phán quyết.

• Tòa án sẽ từ chối công nhận nếu bên phải thi hành chứng minh được các vi phạm như: Thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc các bên không có năng lực ký kết; vi phạm thủ tục thông báo chỉ định trọng tài viên; phán quyết vượt quá phạm vi yêu cầu; thành phần/thủ tục trọng tài trái với thỏa thuận; hoặc phán quyết chưa có hiệu lực/đã bị hủy ở nước ngoài.
• Tòa án cũng chủ động từ chối nếu tranh chấp không thuộc thẩm quyền của trọng tài theo luật Việt Nam hoặc việc công nhận trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.

6. Kháng cáo, kháng nghị quyết định

• Quyết định của Tòa án phải được gửi cho các bên, Bộ Tư pháp và Viện kiểm sát trong thời hạn 15 ngày.
• Đương sự có quyền kháng cáo trong 15 ngày kể từ ngày Tòa án ra quyết định (hoặc kể từ ngày nhận được quyết định nếu vắng mặt hợp lệ).
• Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân khu vực có quyền kháng nghị trong 07 ngày, và Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh là 10 ngày kể từ ngày nhận được quyết định.
• Tòa án nhân dân cấp cao sẽ tiến hành xét lại quyết định bị kháng cáo, kháng nghị bằng một Hội đồng gồm ba Thẩm phán trong thời hạn 01 tháng (có thể kéo dài không quá 02 tháng nếu cần giải thích thêm). Quyết định của Tòa án nhân dân cấp cao có hiệu lực pháp luật kể từ ngày ra quyết định.

II. Quy định về thời hiệu 03 năm được tính cụ thể như thế nào?

Quy định về thời hiệu 03 năm để gửi đơn yêu cầu công nhận và cho thi hành phán quyết của Trọng tài nước ngoài tại Việt Nam được tính cụ thể như sau:

• Thời điểm bắt đầu tính: Thời hạn 03 năm được tính bắt đầu từ ngày phán quyết của Trọng tài nước ngoài có hiệu lực pháp luật. Trong khoảng thời gian này, người được thi hành, người có quyền, lợi ích hợp pháp liên quan hoặc người đại diện hợp pháp của họ có quyền gửi đơn đến Bộ Tư pháp Việt Nam.
• Thời gian không tính vào thời hiệu: Nếu người làm đơn chứng minh được có sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan làm cho họ không thể nộp đơn đúng hạn, thì khoảng thời gian xảy ra sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan đó sẽ không bị tính vào thời hạn 03 năm này.

III. Ví dụ về phán quyết trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam

Theo hướng dẫn tại Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao và thực tiễn xét xử, dưới đây là một số ví dụ điển hình về phán quyết trọng tài bị coi là trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam:

1. Các ví dụ theo hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao:

• Vi phạm nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết: Các bên tranh chấp đã tự nguyện thỏa thuận với nhau về việc giải quyết tranh chấp (thỏa thuận này không trái pháp luật và đạo đức xã hội), tuy nhiên hội đồng trọng tài lại không ghi nhận sự thỏa thuận đó trong phán quyết trọng tài. Việc này vi phạm nguyên tắc cơ bản đã được ghi nhận trong Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự.
• Vi phạm nguyên tắc độc lập, khách quan, vô tư: Một bên đương sự cung cấp được chứng cứ chứng minh phán quyết trọng tài được lập ra có sự cưỡng ép, lừa dối, đe dọa hoặc hối lộ.

2. Các ví dụ từ thực tiễn xét xử của Tòa án:

• Vi phạm nguyên tắc bình đẳng, phân biệt đối xử không công bằng (Ví dụ từ Quyết định số 08/2019/QĐ-PQTT): Hội đồng trọng tài đã bác bỏ yêu cầu của nguyên đơn đối với một loạt các chứng từ nợ một cách không khách quan, nhưng lại chấp nhận yêu cầu kiện lại của bị đơn về việc đòi bồi thường chi phí xây dựng bổ sung. Tòa án cho rằng hội đồng trọng tài đã phân biệt đối xử không công bằng với nguyên đơn, vi phạm Điều 3 Bộ luật Dân sự năm 2015.
• Không đối xử công bằng về thủ tục tố tụng (Ví dụ từ Quyết định số 07/2019/QĐ-PQTT): Hội đồng trọng tài cho phép nguyên đơn được sửa đổi đơn khởi kiện tới 4 lần, nhưng lại không ghi nhận các tài liệu do bị đơn xuất trình. Sự thiên vị này bị Tòa án xác định là vi phạm nguyên tắc đối xử công bằng, bình đẳng giữa các bên.
• Thiếu khách quan trong việc đánh giá chứng cứ (Ví dụ từ Quyết định số 12/2023/QĐ-PQTT): Trong quá trình giải quyết, bị đơn có văn bản đề nghị Hội đồng trọng tài trưng cầu giám định chữ ký trên một nghị quyết, nhưng Hội đồng trọng tài không chấp nhận mà vẫn sử dụng nghị quyết đó làm chứng cứ. Tòa án đánh giá việc khước từ giám định khi có yêu cầu này thể hiện sự thiếu khách quan, vi phạm nguyên tắc cơ bản của pháp luật. (Ngoài ra, trong quyết định này Tòa án còn cho rằng việc Trọng tài sử dụng tài liệu chưa được hợp pháp hóa lãnh sự cũng là vi phạm).

Xem thêm tại 10 Câu hỏi phổ biến về Công nhận và Thi hành phán quyết Trọng tài nước ngoài